Evita Poder Absoluta iha Timor-Leste Liu Husi Opozisaun

243

Opiniaun Husi: Quintiliano Belo

 

(Konteudu tomak husi opiniaun ida nee responsabilidade husi hakerek nain)

 

Resultadu final eleisaun parlamentar 2017 nebe entrega ona ba iha TR data 29 de jullu 2017 hatudu katak; Povu hakarak muda realidade nebe’e ita hotu kuinese; povu lakohi fo votus ba partidu ida mesak atu ukun; Povu hakarak nafatin Governu ida representativu tebes atu bele halibur ema hotu-hotu liu-liu jerasaun foun sira nebe involve-an iha partidu minoria sira atu esforsu hamutuk ho lider istoriko sira hodi halo Timor-Leste sai knua foun no merese ba Timor oan hotu.

Povu hotu espera ho hakmatek nafatin bainhira rezultado final husi TR anunsia ba publiku iha oras balun tan. Politiku sira hein dezisaun ne’e ho negosiasaun politika ho politiku sira seluk atu bele forma Governu ida forte aleinde opozisaun forte edukadu, rasional no konstrutivu. Maibe negosiasaun sira ne’e hein mos Maun Bot nia bensa ate halo analizador sira espekula tun no sae katak Maun Bot mak sai determinador prinsipal iha Timor-Leste, bainhira governu foun ne’e atu hamriik.

Analiza hirak ne’e obriga publiku anzi lansa informasaun falsu liu husi media sosial hanesan facebook no blog anonimu sira katak governu foun nebé mai lori Timor-Leste atu ba nebé kuandu Maun Bot la involve ate dehan katak eleisaun antisipada sei mosu iha tempu badak karik Maun Bot la fo nia bensaun.

Tanba ne’e hau sempre hanoin katak problema fundamental agora dadaun laos involve Maun Bot ka eleisaun antisipada maibe tenki hanoin dok no naruk katak importante maka Governu foun nebé mai labele maintem status quo. Importante liu tan entre lider politiku sira fuan no laran nakloke ba malu atu harii Governu ida dinamiku tuir evolusaun sira, prontu kombina idealismu ho realidade atu hahu futuru agora kedas no labele lakon tan tempu hodi hein futuru nebé atu mai iha loron aban no bain rua.

See konkorda ho rajuan iha leten, tanbasa tenki hein Maun Bot nia bensa? basa publiku mos hatene Maun Bot rasik laos mai husi partidu mais votadu. Alemde ida ne’e partido nebe hetan votus maioria rasik iha modalidade forti atu hetan konvite husi presidenti republika hodi forma aliadu ou bele mos avansa minoria ho konsensual ho partidu minoria seluk tuir lalaok no kultura demokrasia ezistenti sem Maun Bot autoriza.

Biar nune’e partidu mais votadu, konsistenti tebes ho linguazen politika nebe sai ona iha publiku katak governu foun ne’e tenki hamriik duni hamutuk ho Maun Bot maibe laos sira hotu nebe lao ho Maun Bot, karik Maun Bot nia partidu ba opozisaun sei bolu Maun Bot deit hanesan ema individual. Maske nune’e partidu mais votadu esforzu-an nafatin hodi oferese mos alternasaun opsaun sira ba partidu hirak nebe liu bareira atu eskoilha tuir kultura demokrasia hanesan koligasaun ka sai opozisaun.

Koligasaun no opozisaun iha kultura demokrasia natural. Opozisaun nia prezensa final no indiskutivel. Basa ho opozisaun nebe forti maka bele asegura dinamika politika no trava poder absoluta tuir Lord acton hateten ‘Power tends to corrupt, and absolute power corrupt absolutely’ Koligasaun nebe povu espera maka koligasaun nebe bele uza demokrasia nudar meius atu buka solusaun laos koligasaun ida nebe hamosu fali poder absoluta iha Timor-Leste. Tanba ne’e, diak liu avansa sai opozisaun sira hanesan modelu opozisaun tuir mai ne’e:

Opozisaun seremonial, nudar konseitu opozisaun nebé laos opositora katak subar-an deit ou bosok sai nudar opozisaun no akontese tanba requrimentu formal hodi hamosu aktu unanimidade iha kualker diskusaun. Modelu opozisaun nune’e ikus mai bele loke mos dalan ba movimentu opozisaun sira iha liur atu hamrik hodi kontra no hamonu governu bainhira povu deskriminadu, lahetan oportunidade no laiha asesu ba rekursu husi estadu.

Opozisaun demokrativu konstrutivu, nudar konseitu opozisaun ida nebe komunga demokrasia laos final maibe demokrasi nudar meius atu buka solusaun ba interese komun liu-liu ba bems star povu nian. Alemde ida ne’e tane ass interese nasional duke interese grupos no elite politiku sira nian.

Opozisaun destruktivu oportunista, nudar konseitu opozisaun nebe buka harahun no problematiza kualker politika ho maneira oin-oin hodi hadau governa iha kualker momentu.

Opozisaun idiolojia fundamental, nudar konseitu opozisaun radikal ba idiolojia fundamental hodi hadau governa, posivelmente truka idelojia sira bazea ba fundasaun ideolojia nebe sira kumunga. Opozisaun ida ne’e mosu tanba esperitu idealismu sira hanesan relijaun, komunismu, nasionalismu no pluralismu ate regionalismu.

FO KOMENTARIU